نویسنده: سید سعید زمانیه شهری
فصل نهم سلسله مقالات شجریان،سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران
مفاهیم بنیادین در موسیقی سنتی ایران
“خامنه ای ضحّاک، کشیدیمت زیر خاک”
در اعتراضات اخیر ایران در دی ماه ۱۴۰۴، بیش از چهل هزار نفر از جوانان ایران به دست رژیم سفاک خامنه ای کشته شدند. خانواده های داغدار در مزار عزیزانشان، بجای گریه و زاری و قرآن خوانی، رقصِ سوگ می کردند. در این مقاله به بررسی ریشه تاریخی این حرکت نمادین می پردازیم:
رقص سوگ چیست؟
«رقص سوگ» یا سوگواری آیینیِ همراه با حرکت، در بسیاری از فرهنگ ها وجود داشته است. در این نوع سوگواری، به جای تمرکز صرف بر گریه و ماتم خاموش، بدن با ریتم، حرکت و گاه موسیقی، اندوه را بیان می کند. این رفتار می تواند: نشانه ی اعتراض سیاسی باشد یا نشانه بزرگداشت قهرمانانه متوفی باشد و یا بازگشت به سنت های پیش از اسلام باشد.
ریشههای تاریخی در ایران
الف) آیینهای سوگ پیش از اسلام
در ایران باستان، به ویژه در دوره های ماد و هخامنشی، سوگواری صرفاً به معنای گریه نبود. منابع یونانی درباره سوگ شاهان ایرانی به آیین های جمعی، موسیقی و حرکات آیینی اشاره کرده اند. در آیین های مربوط به سیاوش (اسطوره کشته شده بی گناه در شاهنامه)، مراسم سوگ با عناصر نمایشی و حرکتی همراه بوده است.
شخصیت اسطوره ای سیاوش نماد «شهید بی گناه» است و آیین «سووشون» یا «سوگ سیاوش» در بخش هایی از ایران تا قرن ها باقی مانده بود که در آن حرکت های آیینی و گاه موسیقی نقش داشت.
ب) سنتهای قومی در ایران
در برخی فرهنگ های محلی ایران، مانند:
گیلکی ها، مازنی ها، کردها، لرها، بلوچ ها، برخی مناطق جنوب ایران
حرکت های جمعیِ دَوَرانی یا هماهنگ در مراسم خاکسپاری دیده شده است. این حرکات همیشه «شاد» نیستند، بلکه می توانند بیانگر:
افتخار به جان باخته، اعلام همبستگی جمعی، یا تبدیل اندوه به انرژی اجتماعی باشند
برای مثال، در برخی مناطق کردنشین، رقص دسته جمعی (هه لپه رکی) حتی در موقعیت های سوگ نیز می تواند انجام شود، به عنوان اعلام ایستادگی.
رقص در مزار کشته شدگان سیاسی در دوره معاصر
در اعتراضات اخیر ایران، نوعی تغییر در آیین سوگواری دیده شد. برخی خانواده ها در خاکسپاری و یا در چهلم، به جای مراسم سنتی مذهبی، با موسیقی، شعرخوانی یا حتی رقص، مراسم برگزار کردند.
این تغییر چند معنا دارد:
اعتراض نمادین به روایت رسمی مذهبی، بازپس گیری بدن و فضا از سلطه سیاسی، تبدیل سوگ به مقاومت
در جامعه شناسی سیاسی، این نوع رفتار را «سوگواری مقاومتی» می نامند.
آیا این پدیده بیسابقه است؟
خیر. در جهان هم نمونه های مشابه وجود دارد:
در برخی مناطق آفریقا، مراسم خاکسپاری با رقص انجام می شود. در آمریکای لاتین، برای کشته شدگان سیاسی، آیین های اعتراضی همراه با موسیقی برگزار می شود.
معنای نمادین رقص بر مزار
وقتی خانواده ای به جای قرآن خوانی، رقص انجام می دهد، ممکن است پیام های زیر را منتقل کند:
«مرگ او بیهوده نبود»، «ما نمی ترسیم»، «زندگی ادامه دارد»، «شادی را از ما نمی گیرید»
در چنین زمینه ای، رقص تبدیل به زبان سیاسی می شود.
پرزیدنت دونالد ترامپ و نخست وزیر بنیامین نتانیاهو، مردم ایران این کمک تاریخی شما را فراموش نخواهند کرد. شما دوستی خود را به یادگاران کوروش بزرگ به نیکی ادا کردید و تا ابد نام شما در زمره قهرمانان مردم ایران زمین خواهد درخشید. زبان از تشکر قاصر است. شما پیروز کنندگان نور بر تاریکی هستید. خداوند، امریکا، اسراییل و ایران را خیر برکت دهد.
