نویسنده: سید سعید زمانیه شهری
فصل نهم سلسله مقالات شجریان، سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران
مفاهیم بنیادین در موسیقی سنتی ایران
“خامنه ای ضحّاک، کشیدیمت زیر خاک”
به نام خداوند رنگین کمان
خداوند بخشنده مهربان
خداوند مهسا، حدیث و کیان
خداوند یک ملت همزبان
که این خانه مادری، میهن است
که ایران زمین، کاوه اش یک زن است
تحول نوازندگان و مکاتب سازی در موسیقی ایران معاصر
تبار شکلگیری ردیف و نقش خاندان فراهانی
در تاریخ موسیقی دستگاهی ایران، نام برخی افراد به عنوان بنیان گذاران یا انتقال دهندگان سنت ها جایگاهی ویژه دارد. در میان آنان، آقاعلی اکبر فراهانی را می توان از مهم ترین چهره هایی دانست که سهمی اساسی در تثبیت و انتقال میراث موسیقی دستگاهی داشته است. آنچه امروز به عنوان «ردیف» شناخته می شود، در حقیقت مجموعه ای نظام یافته از دستگاه ها، گوشه ها و الگوهای ملودیک است که به صورت شفاهی از نسل های گذشته به ما رسیده، و یکی از روایت های معتبر آن به این هنرمند نسبت داده می شود.
پس از درگذشت او، مسئولیت حفظ و انتقال این میراث بر عهدهٔ یکی از نزدیکانش، یعنی برادرزاده اش آقاغلامحسین قرار گرفت. وی که خود تحت آموزش مستقیم عمویش پرورش یافته بود، به عنوان نوازنده ای توانا و آموزگاری برجسته شناخته می شد. او دو فرزند -4402670 آقاعلی اکبر، یعنی میرزاعبدالله و آقاحسینقلی را آموزش داد و دانش و مهارت موسیقایی را به آنان منتقل کرد. این دو نفر بعدها به ستون های اصلی سنت موسیقی دستگاهی بدل شدند و نقش مهمی در گسترش آن ایفا کردند.
نقش میرزاعبدالله و آقاحسینقلی در آموزش و انتقال سنت : میرزاعبدالله و آقاحسینقلی نه تنها در نوازندگی مهارت داشتند، بلکه به عنوان استادانی برجسته، شاگردان بسیاری تربیت کردند. میرزاعبدالله با دقت و نظم خاصی به گردآوری و سامان دهی گوشه ها و دستگاه ها پرداخت و یکی از منسجم ترین روایت های ردیف را ارائه داد. شاگردان او از طیف های مختلف بودند؛ از جمله افرادی که بعدها خود به چهره های مهمی در موسیقی ایران تبدیل شدند.
از میان شاگردان او می توان به سیدحسین خلیفه، مهدی صلحی (معروف به منتظم الحکما)، اسماعیل قهرمانی، مهدی دبیری و ابوالحسن صبا اشاره کرد. هر یک از این افراد سهمی در ادامهٔ مسیر آموزش و اجرای موسیقی دستگاهی داشتند.
در سوی دیگر، آقاحسینقلی نیز شاگردان برجسته ای تربیت کرد که برخی از آنان در تحول موسیقی ایران نقش تعیین کننده ای ایفا کردند. از جملهٔ این افراد می توان به غلامحسین درویش (درویش خان)، میرزاغلامرضا شیرازی، یوسف فروتن، مرتضی نی داوود و علی محمد فخام الدوله اشاره کرد. این شاگردان با انتقال آموزه های استاد خود به نسل های بعد، موجب استمرار سنت شدند.
فرزندان آقاحسینقلی، یعنی علی اکبر و عبدالحسین شهنازی نیز راه پدر را ادامه دادند و به نوازندگانی برجسته تبدیل شدند. در سوی دیگر، احمد عبادی، فرزند میرزاعبدالله، در نواختن سه تار به مهارت چشمگیری دست یافت و توانست این ساز را به سطحی تازه از بیان هنری برساند.
ثبت و مکتوب سازی ردیف
یکی از تحولات مهم در موسیقی ایران، تلاش برای ثبت ردیف به صورت مکتوب بود. در دوره ای که هنوز انتقال موسیقی عمدتاً به صورت شفاهی انجام می شد، برخی از هنرمندان و پژوهشگران کوشیدند این میراث را با استفاده از نت نویسی حفظ کنند. برای مثال، در اوایل قرن چهاردهم شمسی، مهدی صلحی اجرای ردیف استادش را ضبط کرد و مهدی قلی هدایت آن را با استفاده از خط بین المللی موسیقی ثبت نمود.
پس از آن، علینقی وزیری نیز گامی مهم در این مسیر برداشت و ردیف های مختلف را به زبان نت درآورد. این اقدام باعث شد که امکان آموزش و انتقال دقیق تر این آثار فراهم شود. در ادامه، موسی معروفی با گردآوری این منابع، مجموعه ای جامع از ردیف را تنظیم کرد که در دههٔ ۱۳۴۰ شمسی منتشر شد و به عنوان یکی از منابع مهم آموزشی شناخته می شود.
درویش خان و شاگردانش
در میان شاگردان آقاحسینقلی، غلامحسین درویش جایگاهی ویژه دارد. او علاوه بر مهارت در نوازندگی، در زمینهٔ آهنگسازی نیز فعالیت داشت و توانست با خلق قطعات جدید، به غنای موسیقی دستگاهی بیفزاید. شاگردان او، مانند شکرالله قهرمانی، علی محمد صفایی، عبدالله دادور، موسی معروفی، مرتضی نی داوود و ابوالحسن صبا، هر یک به سهم خود در ادامهٔ این مسیر نقش داشتند.
در دوره های بعد، نوازندگان برجسته ای در ساز تار ظهور کردند که از جملهٔ آنان می توان به لطف الله مجد، جلیل شهناز و فرهنگ شریف اشاره کرد. این هنرمندان با سبک های شخصی خود، امکانات بیانی این ساز را گسترش دادند.
تحول کمانچه و ورود ویولن ، در گذشته، کمانچه یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی بود و نوازندگان متعددی در این حوزه فعالیت داشتند. از جملهٔ این افراد می توان به آقامطلب، اسماعیل خان، قلی خان، موسی کاشی، میرزارحیم، جوادخان قزوینی، حسین اسماعیل زاده، باقرخان رامشگر و علیرضاخان چنگی اشاره کرد.
با گذشت زمان، به ویژه پس از دورهٔ قاجار، علاقه به کمانچه کاهش یافت و ساز ویولن که از غرب وارد ایران شده بود، به تدریج جای آن را گرفت. این ساز با توجه به گسترهٔ صوتی و قابلیت های اجرایی اش، توانست به خوبی در اجرای موسیقی ایرانی به کار رود.
نوازندگانی چون علی تجویدی، رحمت الله بدیعی، حبیب الله بدیعی، پرویز یاحقی، مجید وفادار، همایون خرم و محمود ذوالفنون از جمله هنرمندانی بودند که توانستند با استفاده از ویولن، موسیقی ایرانی را با کیفیتی بالا اجرا کنند.
سنتور و احیای دوبارهٔ آن : ساز سنتور نیز در دوره هایی از تاریخ موسیقی ایران با کم رنگ شدن حضور مواجه شد. با این حال، برخی نوازندگان توانستند این ساز را دوباره احیا کنند. پس از محمدحسن خان، افرادی چون محمدصادق خان سرورالملک که در دربار ناصری فعالیت داشت، و شاگردش سماع حضور، نقش مهمی در ادامهٔ این سنت ایفا کردند. در دوره های بعد، نوازندگانی مانند علی اکبر شاهی، حسن سنتوری و حبیب سماعی به این ساز جان تازه ای بخشیدند. به ویژه پخش اجرای حبیب سماعی از رادیو، باعث شد که توجه عمومی به سنتور افزایش یابد و نسل جدیدی از نوازندگان به این ساز روی آورند. در دوران معاصر، هنرمندانی چون رضا ورزنده و فرامرز پایور در توسعهٔ تکنیک و آموزش سنتور نقش مهمی داشته اند.
قانون و عود؛ سازهایی فراموش شده و بازگشت دوباره : سازهایی مانند قانون و عود که ریشه در فرهنگ موسیقایی ایران داشتند، در دوره هایی از تاریخ کمتر مورد استفاده قرار گرفتند و بیشتر در موسیقی کشورهای عربی شناخته می شدند. در دوران جدید، برخی نوازندگان کوشیدند این سازها را دوباره در ایران رواج دهند.
از جملهٔ این افراد می توان به رحیم قانونی شیرازی اشاره کرد که در نواختن قانون پیشگام بود. پس از او، فرزندش جلال قانونی راه پدر را ادامه داد. در مورد عود نیز گرچه توجه به این ساز افزایش یافته، اما روند احیای آن به تدریج صورت گرفته است و برخی نوازندگان در سال های اخیر به آن پرداخته اند.
نوازندگان نی : نی از جمله سازهایی است که همواره جایگاهی ویژه در موسیقی ایرانی داشته است. از نوازندگان برجستهٔ این ساز می توان به سلیمان اصفهانی، یدالله میرزا، سرمست عراقی و نایب اسدالله اشاره کرد. در میان آنان، نایب اسدالله به عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهره ها شناخته می شود.
شاگرد او، مهدی نوایی، این سنت را ادامه داد و بعدها حسن کسایی به عنوان یکی از برجسته ترین نوازندگان نی در دوران معاصر شناخته شد.
تمبک و موسیقی ضربی : در کنار سازهای ملودیک، سازهای کوبه ای نیز نقش مهمی در موسیقی ایرانی دارند. تمبک به عنوان ساز اصلی ضربی، همراهی کنندهٔ بسیاری از اجراها بوده است. نوازندگانی چون آقاجان، تقی خان، عیسی خان آقاباشی، حاجی خان، رضا روان بخش، عبدالله دوامی و حسین تهرانی از جمله افرادی هستند که در این حوزه فعالیت داشته اند و هر یک در ارتقای جایگاه این ساز نقش داشته اند.
تعزیه خوانان و راویان مذهبی : بخش دیگری از سنت آوازی ایران به مجالس مذهبی و آیینی مربوط می شود. در این زمینه، تعزیه خوانان و روضه خوانان نقش مهمی در حفظ و انتقال شیوه های آوازی داشته اند. بسیاری از آنان دارای صدایی تأثیرگذار بودند و اجرای آنان با استقبال مردم همراه می شد.
از جملهٔ این افراد می توان به سیدزین العابدین کاشی، رضاقلی تجریشی، سیدعبدالباقی بختیاری، ملاحسین امام خوان، میرزاغلامحسین، جهانگیر مسلم خوان، سیداحمدخان، قلی خان شاهی، حاج بارک الله، حبیب الله، ملاداداش طالقانی، میرزاحسینعلی شهریاری، حاج تاج نیشابوری، میرزالطف الله اصفهانی و دیگران اشاره کرد. این افراد با اجرای روایت های مذهبی و حماسی، نقش مهمی در فرهنگ شنیداری جامعه ایفا کردند.
مروری بر تاریخ نوازندگان و جریان های موسیقایی ایران نشان می دهد که این هنر همواره از طریق انتقال استاد به شاگرد تداوم یافته است. هر نسل، ضمن حفظ سنت های گذشته، نوآوری هایی نیز به آن افزوده و باعث شده که موسیقی ایرانی به عنوان میراثی زنده باقی بماند. تنوع سازها، شیوه های اجرایی و شخصیت های هنری، نشان دهندهٔ پویایی این سنت است؛ سنتی که با وجود چالش های اجتماعی و فرهنگی، توانسته است مسیر خود را تا امروز ادامه دهد.
و… تا ساز هست و آواز هست، شاگردان مکتبت، به نامت و با یادت، صبوح ها پر می کنند و قدح ها خالی. ساقیا…، سرو چمان…، قدحت پُر مِی باد.
