شجریان: سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران – قسمت چهل و پنج

نویسنده: سید سعید زمانیه شهری

فصل هفتم سلسله مقالات شجریان، سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران

مفاهیم بنیادین در موسیقی سنتی ایران

به نام خداوند رنگین کمان

خداوند بخشنده مهربان

خداوند مهسا، حدیث و کیان

خداوند یک ملت همزبان

که این خانه مادری، میهن است

که ایران زمین، کاوه اش یک زن است 

ادامه ارکستر سمفونیک و تقسیم سازهای زهی:

ویبراتو ( vibrato ):

بيشتر نوازندگان سازهای زهی برای زیباتر کردن نتی که کشیده میشود از ویبراتو استفاده می کنند. ویبراتو با فشار دادن انگشتان به نرمی روی سیم و روی نت موردنظر و با عقب و جلو بردن انگشت در طول سیم صورت می گیرد. این تکنیک باعث افزایش شور و هیجان صدا میشود بدون آن که فرکانس نت تغییر کند. وقتی آهنگساز صدای رنگ پریده و خشک بخواهد، از اصطلاح non vibrato یا senza vibrato استفاده می کند.

گلیساندو ( glissando ):

یکی دیگر از تکنیک های مشترک بین تمام سازهای زهی، گلیساندو است. این تکنیک با سُر دادن انگشت روی سیم از یک نت به نت دیگر صورت می گیرد و معمولاً با یک خط که دو نت اول و آخر مورد نظر را به هم وصل می کند و با واژه gliss . ) glissando) در بالای خط و یا بدون ذکر این واژه مشخص میشود. وقتی گلیساندو در یک آرشه طولانی لگاتو (legato) یا متصل اجرا شود تمام فواصل بین اولین و آخرین نت شنیده میشوند. سُر دادن انگشت، هم به صورت بالا رونده و هم پایین رونده امکان پذیر است.

پرتامنتو ( portamento ):

پرتامنتو، دو نتی را که از یکدیگر فاصله زیاد دارند، طبیعی تر و با بیان بهتر به هم وصل می کند. این تأثیر به ندرت در پارتیتورها وجود دارد. وقتی port در پارتیتور می آید نشان می دهد که نوازنده حداقل سردادن را بین دو نت ایجاد می کند اما وقتی نوازنده می خواهد gliss را اجرا کند سردادن انگشت را باید با حجم زیادی از صدا توأم نماید. پرتامنتو با همین معنی در موسیقی آوازی اجرا می شود، در صورتی که در موسیقی سازی، مانند پیانو و غیره معنی کاملاً متفاوتی دارد. اجرای پرتامنتو در موسیقی سازی، به مفهوم آن است که نوازنده، ارزش نت را اجرا و باقی مانده را سکوت کند.

  شجریان: سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران، قسمت بیست و هشتم

گلیساندو روی بیش از یک سیم:

اجرای گلیساندو روی بیش از یک سیم گلیساندو واقعی نیست و به محض این که به سیم دست باز رسید حرکت سُر خوردن باید شکسته شود و در سیم بعد ادامه یابد تا نت موردنظر به دست آید.

آرشه ( bow ):

سازهای خانواده ویولن با آرشه (کمان) نواخته میشوند و علت این نام گذاری، شباهت آرشه به کمانی است که در تیراندازی از آن استفاده میشود. امروز در ویولن های شرق دور و یا عربی هنوز آرشه هایی شبیه به آنچه اروپایی ها تا قرن شانزده با آن می نواختند مرسوم است. سیصد سال بعد از آن زمان تجربیات گوناگونی در اروپا روی شکل آرشه انجام شد و آرشه به شکل کنونی درآمد. کرلی، ویوالدی و تارتینی از آرشه هایی استفاده می کردند که خمیدگی آن کمی به طرف بیرون (دور از موی آرشه) بود. شکل نهایی آرشه که خمیدگی آن به طرف داخل بود، در آرشه فرانسوا تورت (۱۷۴۷ـ ۱۸۳۵) به تکامل رسید.

آرشه از قسمت های زیر تشکیل شده است:

۱ـ چوب آرشه که خمیدگی آن به طرف داخل است (به طرف موی آرشه) و از چوب پرنامبوکو ‏(pernombuco) ساخته شده است.

۲ـ محافظ نوک آرشه که از جنس فلز یا عاج است.

۳ـ موی آرشه که از دم اسب یا مواد مصنوعی مشابه آن است.

۴ـ بست فلزی انتهای آرشه که موها دور آن حلقه میشوند و نگهدارنده موها است.

۵ـ پیج فلزی که با آن موها را شل یا سفت می کند.

کشیدگی موها اهمیت زیادی دارد زیرا وقتی موها سفت باشند کیفیت ارتجاعی چوب به تمام آرشه خاصیت ارتجاعی می دهد و امکان اجرای هر نوع ضربه را فراهم می کند. آرشه به صورت نرم و قابل انعطاف، بین چهار انگشت و شست دست راست نگه داشته می شود. وضعیت های نگهداری آرشه در ویولنسل و کنترباس کمی متفاوت است.

  سین هشتم

تکنیک های آرشه:

آرشه معمولاً به طور طبیعی، روی سیم بین انتهای محل انگشت گذاری و خرک کشیده میشود اما برای تغییر دادن صدای ساز، نوازنده ممکن است در قسمت های دیگر سیم نیز آرشه کشی کند.

توجه: نوازندگان سازها  زه ، هنگام نواختن از طرف پاشنه آرشه در مقایسه با طرف نوک آرشه ـ بلندتر و سنگین تر آرشه کشی می کنند زیرا نوازنده با دست راست قادر است فشار بیشتری روی آرشه وارد کند. بنابراین، استفاده از دست راست برای افزایش فشار روی آرشه، از انتهای آن، روش مؤثری برای تولید کرشند و با آرشه چپ است.

در بخش های سازهای زهی نباید فرازهای طولانی با خطوط اتصال بزرگ نشانه گذاری شوند زیرا این خطوط اتصال، نه تنها کمکی به اجرای بهتر قطعه نمی کنند بلکه نوازنده را گیج می کنند. خطوط اتصالی که باید در بخش های سازهای زهی استفاده شوند فقط آنهایی هستند که در یک آرشه اجرا می شوند. تعداد نتهایی که معمولاً در یک آرشه اجرا می شوند نسبی و محدود است و بستگی به تمپو و دینامیک قطعه دارد.

علاوه بر اجراهای legato و non legato انواع دیگر حرکت آرشه نیز وجود دارند که اجرای آنها بستگی زیاد به سرعت، دینامیک، سبک و شخصیت قطعه موسیقی دارد و هر کدام نشانه یا اصطلاح مشخصی دارند. البته بعضی از این اصطلاحها هنوز به طور استاندارد در همه جا پذیرفته نشده اند. مثلاً ممکن است برای نوع خاصی از آرشه کشیدن، چند اصطلاح وجود داشته باشند. در اینجا با توجه به نوع دسته بندی، به برخی از آنها می پردازیم :

۱ – آرشه کشی روی سیم ۲- آرشه کشی جدا از سیم

آرشه کشی روی سیم قطعه دتاشه ( .détaché ( Fr: در اجرای «دتاشه» هر نت با آرشه مجزا نواخته میشود. اساس آرشه کشی non legato در تمام سازهای زهی، با تعویض مسیر آرشه برای هر نت است که به آن آرشه مجزا نیز می گویند. این حرکت، نت ها را بدون ایجاد تأکید (آکسان) اجرا می کند، مگر این که در دق تأکیدها (آکسانها) مشخص شده باشند. در سرعتهای بالا با دینامیک های بالا (f و mf ) از قسمت وسط تا نوک آرشه استفاده میشود و برای تولید صداهای قویتر، از قسمت وسط یا پاشنه آرشه استفاده می کنند.

  فردوسی، حکیم طوس، طبیب زبان پارسی – قسمت 25

لوره یا پرتاتو ( .portato ( It . ) louré ( Fr:

این آرشه کشی لگاتو، با جدا کردن نت ها، در حالی که آرشه در طول سیم کشیده می شود صورت می گیرد و بیشتر برای همراهی استفاده میشود که تأثیر بسیار روشنی دارد. این نوع آرشه کشی، با خطوط کوتاه در زیر و بالای نتها و خطوط اتصال برای نشان دادن تعویض آرشه مشخص میشود و با آرشه راست و چپ قابل نواختن است.

استاکاتو ( .staccato ( It:

استاکاتو از واژه ایتالیایی Staccare به معنی جدا کردن گرفته شده و با نقطه بالا یا پایین نت مشخص میشود و معمولاً در سرعت های متوسط و آرام از آن استفاده ی کنند. استاکاتو با هر دینامیکی قابل اجرا است و دو نوع آن در سازهای زهی عبارت اند:

-استاکاتو با آرشه های جدا:

این تکنیک با نواختن کوتاه با حرکتهای جدای آرشه اجرا می شود.

-استاكاتو با خط اتحاد: در این نوع آرشه کشی تعدادی از نت ها با یک آرشه و یک ضربه برای هر نت اجرا میشوند. قاعده بر این است که نصف ارزش زمانی نت اجرا و مابقی سکوت باشد.

مارتله، مارتلاتو یا مارکاتو ( . martelé ( Fr, martellato , marcato It:

این واژه از فعل کوبیدن با چکش گرفته شده و نشان دهنده یک حرکت جداگانه، تند، روان و سنگین است، شبیه به سفورزاندو ( sforzando ). مارتله با هر قسمت آرشه قابل اجرا است (با نوک آرشه، وسط آرشه، ولی بیشتر با پاشنه آرشه). در این تکنیک، آرشه از سیم جدا نمی شود حتی اگر بین نت ها توقف باشد و هر حرکت جدید با یک آکسان بزرگ اجرا می شود. گاه به جای نقطه بر روی نت، آهنگساز در بالای نت از این علامت ها استفاده می کند.

و… تا ساز هست و آواز هست، شاگردان مکتبت، به نامت و با یادت، صبوح ها پر می کنند و قدح ها خالی.

ساقیا…، سرو چمان…،  قدحت پُر مِی باد.

ادامه دارد

دیدگاهتان را بنویسید

آرشیو مقالات پیام جوان

هم‌اکنون عضو خبرنامه پیام جوان شوید

Newsletter Payam Javan

همراهان پیام جوان