بیماری‌های التهابی روده گروهی از بیماری‌های التهابی مزمن دستگاه گوارش هستند که مهم‌ترین انواع آن‌ها بیماری کرون و کولیت اولسراتیو یا کولیت زخمی است. این دو بیماری از نظر محل درگیری، عمق التهاب، الگوی آسیب بافتی و برخی تظاهرات خارج‌روده‌ای با یکدیگر تفاوت دارند؛ بااین‌حال، هر دو حاصل تعامل پیچیدهٔ دستگاه ایمنی، عوامل ژنتیکی، عوامل محیطی و مجموعهٔ میکروارگانیسم‌های موجود در روده هستند.
بیماری‌های التهابی روده مجموعه‌ای از اختلالات مزمن و عودکنندهٔ دستگاه گوارش هستند که ویژگی اصلی آن‌ها ایجاد التهاب غیرطبیعی و پایدار در مخاط یا سایر لایه‌های دیوارهٔ روده است.
در کولیت اولسراتیو، التهاب عمدتاً مخاط رودهٔ بزرگ و راست‌روده را درگیر می‌کند. بیماری معمولاً از ناحیهٔ راست‌روده آغاز می‌شود و ممکن است به سمت قسمت‌های بالاتر رودهٔ بزرگ گسترش پیدا کند. شدت و وسعت التهاب در افراد مختلف متفاوت است.
در بیماری کرون تقریباً هر بخش از دستگاه گوارش، از دهان تا ناحیهٔ مقعد، می‌تواند گرفتار شود؛ بااین‌حال، انتهای رودهٔ باریک و رودهٔ بزرگ از محل‌های شایع درگیری هستند. التهاب در بیماری کرون می‌تواند تمام ضخامت دیوارهٔ روده را دربرگیرد.
یکی از تفاوت‌های مهم این دو بیماری، الگوی آسیب بافتی است. التهاب در کولیت اولسراتیو عمدتاً در مخاط و زیرمخاط متمرکز است، درحالی‌که التهاب کرون می‌تواند به لایه‌های عمیق‌تر دیوارهٔ روده گسترش پیدا کند.
بیماری‌های التهابی روده با سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر یکسان نیستند. سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر عمدتاً یک اختلال عملکردی دستگاه گوارش است، درحالی‌که بیماری‌های التهابی روده با التهاب قابل‌شناسایی و تغییرات ساختاری یا بافت‌شناختی همراه هستند.
سازوکار و مکانیسم ایجاد بیماری التهابی روده
سازوکار ایجاد بیماری‌های التهابی روده بسیار پیچیده است و حاصل برهم‌کنش چندین سامانهٔ زیستی محسوب می‌شود. در حال حاضر، این بیماری‌ها بیشتر به‌عنوان اختلالاتی ناشی از تعامل میان مجموعهٔ میکروارگانیسم‌های روده، سد مخاطی، دستگاه ایمنی و زمینهٔ ژنتیکی فرد شناخته می‌شوند.
اختلال سد مخاطی روده
دیوارهٔ روده فقط یک ساختار مکانیکی نیست، بلکه به‌عنوان سدی فعال میان محیط داخلی بدن و میلیاردها میکروب موجود در مجرای گوارشی عمل می‌کند. سلول‌های پوششی روده، پروتئین‌های ایجادکنندهٔ اتصالات محکم میان سلول‌ها، لایهٔ مخاطی و مواد ضدمیکروبی در حفظ این سد مشارکت دارند. در بیماری‌های التهابی روده، نفوذپذیری مخاط ممکن است افزایش پیدا کند و در نتیجه تماس دستگاه ایمنی با مواد میکروبی افزایش یابد.
اختلال در تنظیم دستگاه ایمنی
در شرایط طبیعی، دستگاه ایمنی روده باید میان میکروب‌های همزیست و عوامل بیماری‌زا تعادل برقرار کند. در بیماری‌های التهابی روده، این تعادل مختل می‌شود و پاسخ التهابی نسبت به اجزای میکروبی یا مواد موجود در روده بیش‌ازحد یا به‌صورت نامتناسب فعال می‌شود.
لنفوسیت‌های T، سلول‌های دندریتیک، درشت‌خوارها و سایر سلول‌های ایمنی در این فرایند نقش دارند.
نقش پیام‌رسان‌های التهابی
مواد پیام‌رسان متعدد دستگاه ایمنی در ایجاد و تداوم التهاب نقش دارند. از جمله:
- عامل نکروز توموری آلفا (TNF-α)
- اینترلوکین ۱ (IL-1)
- اینترلوکین ۶ (IL-6)
- اینترلوکین ۱۲ (IL-12)
- اینترلوکین ۱۷ (IL-17)
- اینترلوکین ۲۳ (IL-23)
مسیر ایمنی مرتبط با اینترلوکین ۲۳ و سلول‌های T نوع ۱۷ در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از محورهای مهم ایمنی‌شناختی بیماری‌های التهابی روده مورد توجه قرار گرفته است.
نقش مجموعهٔ میکروارگانیسم‌های روده
رودهٔ انسان میزبان مجموعهٔ عظیمی از باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها و سایر میکروارگانیسم‌هاست. در بیماری‌های التهابی روده، تغییر در تنوع و ترکیب این مجموعه، که به آن اختلال میکروبی گفته می‌شود، مشاهده شده است. کاهش برخی گروه‌های باکتریایی و افزایش برخی گونه‌های بالقوهٔ التهاب‌زا با فعالیت بیماری ارتباط نشان داده‌اند.
البته رابطهٔ میان اختلال میکروبی و بیماری‌های التهابی روده پیچیده است و مشخص نیست که در تمام موارد، تغییرات میکروبی علت اولیهٔ بیماری باشند یا بخشی از پیامد التهاب محسوب شوند.
عوامل ژنتیکی
صدها ناحیهٔ ژنتیکی با استعداد ابتلا به بیماری‌های التهابی روده ارتباط پیدا کرده‌اند. یکی از شناخته‌شده‌ترین ژن‌ها در بیماری کرون، NOD2 است. این ژن در شناسایی اجزای میکروبی و تنظیم پاسخ ایمنی ذاتی نقش دارد.
ژن‌های دیگری نیز بر عملکرد سد پوششی روده، فرایند خودخواری سلولی، پاسخ ایمنی و تنظیم مواد پیام‌رسان التهاب‌زا تأثیر می‌گذارند.
التهاب مزمن و آسیب بافتی
فعالیت مداوم دستگاه ایمنی باعث آزاد شدن مواد پیام‌رسان التهابی، آنزیم‌های تجزیه‌کنندهٔ پروتئین، گونه‌های فعال اکسیژن و سایر واسطه‌های التهابی می‌شود. این فرایند می‌تواند باعث موارد زیر شود:
- زخم مخاطی
- خونریزی
- تورم بافتی
- فیبروز یا ایجاد بافت جوشگاهی
- تغییر ساختار دیوارهٔ روده
در بیماری کرون، التهاب طولانی‌مدت ممکن است موجب تنگی روده، ایجاد مسیرهای غیرطبیعی میان اندام‌ها و تشکیل آبسه شود.
علل بیماری التهابی روده
علت واحد و قطعی برای بیماری‌های التهابی روده شناخته نشده است. شواهد علمی فعلی نشان می‌دهند که بیماری احتمالاً زمانی ایجاد می‌شود که استعداد ژنتیکی فرد با عوامل محیطی و تغییرات دستگاه ایمنی و مجموعهٔ میکروارگانیسم‌های روده تعامل پیدا کند.
زمینهٔ ژنتیکی
وجود سابقهٔ خانوادگی بیماری‌های التهابی روده احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد. بااین‌حال، الگوی انتقال بیماری مانند بیماری‌های تک‌ژنی ساده نیست. تنوع ژنتیکی می‌تواند بر موارد زیر اثر بگذارد:
- عملکرد سد روده
- شناسایی میکروب‌ها
- فرایند خودخواری سلولی
- عملکرد لنفوسیت‌ها
- تنظیم مواد پیام‌رسان التهاب‌زا
عوامل محیطی
تغییرات محیط زندگی در دهه‌های اخیر با تغییر در میزان شیوع بیماری‌های التهابی روده همراه بوده است. عواملی مانند رژیم غذایی، آلودگی هوا، مصرف دخانیات، برخی داروها، عفونت‌ها و تغییر سبک زندگی در مطالعات مختلف بررسی شده‌اند.
مجموعهٔ میکروارگانیسم‌های روده
تغییر ترکیب میکروب‌های روده می‌تواند تعامل میان این میکروب‌ها و دستگاه ایمنی را تغییر دهد.
عوامل ایمنی
فعال‌شدن نامتناسب مسیرهای ایمنی ذاتی و اکتسابی یکی از عناصر مرکزی ایجاد التهاب در بیماری‌های التهابی روده است.
ریسک‌فاکتورهای بیماری
عوامل خطر بیماری‌های التهابی روده یکسان نیستند و اهمیت هر عامل میان بیماری کرون و کولیت اولسراتیو نیز می‌تواند متفاوت باشد. مهم‌ترین عوامل مورد مطالعه عبارت‌اند از:
سابقهٔ خانوادگی بیماری‌های التهابی روده، زمینهٔ ژنتیکی، سن پایین‌تر هنگام شروع بیماری، برخی عوامل محیطی، مصرف دخانیات، تغییرات مجموعهٔ میکروارگانیسم‌های روده، برخی عفونت‌ها، مواجهه با برخی داروها و عوامل مرتبط با محیط‌های شهری و صنعتی.
سن شروع بیماری معمولاً در دوران جوانی یا اوایل بزرگسالی است، هرچند بیماری‌های التهابی روده می‌توانند در کودکان و افراد مسن نیز ایجاد شوند. سابقهٔ خانوادگی یکی از قوی‌ترین عوامل شناخته‌شدهٔ استعداد ابتلا محسوب می‌شود.
علائم و نشانه‌های بیماری التهابی روده
تظاهرات بالینی به نوع بیماری، محل درگیری، شدت التهاب و وجود عوارض بستگی دارد.
تظاهرات شایع کولیت اولسراتیو شامل موارد زیر است:
- اسهال
- دفع خون از مقعد
- افزایش دفعات اجابت مزاج
- احساس فوریت در دفع
- درد و گرفتگی شکم
- احساس تخلیهٔ ناکامل روده
درگیری راست‌روده می‌تواند باعث احساس مکرر نیاز به دفع شود.
بیماری کرون می‌تواند با موارد زیر تظاهر کند:
- درد شکم
- اسهال مزمن
- کاهش وزن
- خستگی
- کاهش اشتها
- تب
محل درگیری تعیین‌کنندهٔ بسیاری از علائم است. برای مثال، درگیری قسمت پایانی رودهٔ باریک ممکن است با اختلال جذب برخی مواد همراه شود، درحالی‌که بیماری رودهٔ بزرگ بیشتر با اسهال و خونریزی تظاهر می‌کند.
بیماری‌های التهابی روده صرفاً بیماری روده نیستند و در برخی بیماران با تظاهرات خارج‌روده‌ای همراه می‌شوند.
این موارد می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- التهاب مفاصل
- التهاب چشم
- ضایعات پوستی
- بیماری‌های کبد و مجاری صفراوی
- اختلالات استخوانی
عوارض بیماری التهابی روده
عوارض بیماری‌های التهابی روده به نوع بیماری، مدت ابتلا، شدت التهاب و محل درگیری بستگی دارند. این عوارض شامل موارد زیر می‌شوند:
تنگی روده
در بیماری کرون، التهاب مزمن می‌تواند باعث ایجاد بافت فیبروزی و ضخیم‌شدن دیوارهٔ روده شود و قطر مجرای روده را کاهش دهد.
انسداد روده
تنگی‌های شدید ممکن است عبور محتویات روده را مختل کنند.
فیستول
التهاب عمقی در بیماری کرون می‌تواند از دیوارهٔ روده عبور کند و مسیرهای غیرطبیعی میان روده و سایر ساختارها ایجاد کند.
آبسه
تشکیل تجمع چرکی در داخل شکم یا اطراف روده یکی از عوارض احتمالی بیماری کرون است.
خونریزی
در کولیت اولسراتیو، التهاب مخاطی ممکن است موجب خونریزی قابل‌توجه شود.
اتساع سمی رودهٔ بزرگ
در موارد بسیار شدید کولیت، اتساع شدید رودهٔ بزرگ همراه با التهاب گستردهٔ بدن ممکن است ایجاد شود.
سرطان رودهٔ بزرگ و راست‌روده
وجود التهاب مزمن و طولانی‌مدت در رودهٔ بزرگ با افزایش خطر ایجاد تغییرات پیش‌سرطانی و سرطان رودهٔ بزرگ و راست‌روده ارتباط دارد.
سوءجذب و کمبودهای تغذیه‌ای
به‌ویژه در بیماری کرون، درگیری رودهٔ باریک می‌تواند جذب برخی مواد مغذی را مختل کند و به کمبودهایی مانند آهن، ویتامین B12 و برخی ویتامین‌های محلول در چربی منجر شود.
راه‌های تشخیص بیماری التهابی روده
تشخیص بیماری‌های التهابی روده معمولاً بر اساس ترکیبی از علائم بالینی، آزمایش‌ها، درون‌بینی، نمونه‌برداری بافتی و تصویربرداری انجام می‌شود. هیچ آزمایش منفردی به‌تنهایی در تمام بیماران برای تشخیص قطعی کافی نیست.
آزمایش خون
آزمایش‌هایی مانند موارد زیر می‌توانند وجود التهاب، کم‌خونی یا پیامدهای عمومی بیماری را نشان دهند:
- شمارش کامل سلول‌های خون
- پروتئین واکنشی C (CRP)
- سرعت رسوب گلبول‌های قرمز (ESR)
- آلبومین
- آهن و شاخص‌های مربوط به آن
نشانگرهای مدفوع
نشانگرهای مهم مدفوع شامل کالپروتکتین و لاکتوفرین هستند. کالپروتکتین مدفوع یکی از مهم‌ترین نشانگرهای زیستی غیرتهاجمی التهاب روده است. منابع تخصصی اخیر استفاده از آن را در افتراق بیماری‌های التهابی از برخی اختلالات غیرالتهابی روده مورد توجه قرار داده‌اند.
ادامه در مقالهٔ ماه آینده…
