زن ایرانی در فناوری و علوم نوین؛
حضوری که مرزهای دانش را جابهجا میکند
نویسنده: شهرداد خبیر
حضور زنان ایرانی در حوزه فناوری و علوم نوین طی سال های اخیر به یکی از جریان های مهم و اثرگذار جامعه علمی ایران تبدیل شده است؛ جریانی که از دانشگاه های داخل کشور آغاز شد و امروز در قالب فعالیت های حرفه ای، پژوهشی و استارتاپی در سطح جهانی قابل مشاهده است. بررسی های دانشگاهی نشان می دهد سهم زنان در رشته هایی مانند مهندسی کامپیوتر، فناوری اطلاعات، علوم داده و مهندسی برق طی یک دهه گذشته افزایش یافته و در برخی مقاطع از مردان پیشی گرفته است. این روند موجب شده نسل تازه ای از متخصصان زن وارد بازار کار فناوری شوند؛ نسلی که با وجود محدودیت های ساختاری و تبعیض های جنسیتی، جایگاه خود را در شرکت های دانش بنیان، مراکز تحقیقاتی و پروژه های ملی تثبیت کرده است.
در حوزه هوش مصنوعی، زنان ایرانی در خارج از کشور به عنوان پژوهشگر، استاد دانشگاه و مدیر پروژه فعالیت می کنند و نام ایران را در نقشه جهانی علم زنده نگه داشته اند. از جمله چهره های برجسته می توان به پروفسور لیلا پارسا، استاد مهندسی برق و کامپیوتر در دانشگاه میشیگان اشاره کرد که پروژه های او در رباتیک خودمختار در همکاری با شرکت های فناوری آمریکایی مورد توجه قرار گرفته است. دکتر نگار محقق، پژوهشگر علوم داده در شرکت DeepMind لندن، در توسعه مدل های یادگیری عمیق مشارکت دارد. دکتر نازنین رحیمی، متخصص امنیت سایبری در Cisco Systems ، در طراحی پروتکل های رمزنگاری نسل جدید نقش داشته است. همچنین دکتر سارا رستگار در Meta AI Research در توسعه مدل های زبانی و سیستم های مولد فعالیت می کند. این چهره ها تنها نمونه ای از ده ها زن ایرانی هستند که در دانشگاه ها و شرکت های معتبر جهان مانند MIT ، استنفورد، ETH زوریخ، گوگل، آمازون و مایکروسافت در حوزه های هوش مصنوعی، علوم داده، رباتیک و محاسبات کوانتومی فعالیت می کنند.
در اکوسیستم استارتاپی نیز زنان ایرانی نقش مهمی ایفا کرده اند. با وجود چالش هایی مانند دسترسی محدود به سرمایه و نگاه های جنسیتی، زنان کارآفرین ایرانی توانسته اند شرکت هایی در حوزه های فین تک، سلامت دیجیتال، آموزش آنلاین و فناوری های نوظهور راه اندازی کنند. در خارج از کشور، بسیاری از زنان ایرانی مهاجر با استفاده از فرصت های جهانی، استارتاپ هایی در حوزه های هوش مصنوعی، فناوری پاک، طراحی محصول و خدمات دیجیتال تأسیس کرده اند. برای نمونه، دکتر الهام طباطبایی، پژوهشگر بیوانفورماتیک در دانشگاه تورنتو، هم زمان بنیان گذار یک استارتاپ تحلیل داده های ژنتیکی است که با شرکت های دارویی کانادا همکاری دارد. همچنین پریسا نادری، مدیر ارشد سابق در Google X و سپس مدیر محصول در Meta Reality Labs ، از چهره های شناخته شده ایرانی در صنعت فناوری آمریکاست که نقش مهمی در توسعه محصولات مبتنی بر واقعیت افزوده و سیستم های هوشمند داشته است.
در حوزه علوم پیشرفته، زنان ایرانی در پروژه های مهم جهانی مشارکت دارند. دکتر نسرین مصطفوی، پژوهشگر فیزیک کوانتومی در مؤسسه Max Planck آلمان، در پروژه های محاسبات کوانتومی و فوتونیک فعالیت می کند. دکتر پریسا طاهری، پژوهشگر مدل سازی اقلیمی در دانشگاه واشینگتن، در پروژه های بین المللی مربوط به تغییرات آب وهوایی مشارکت دارد و داده های او در گزارش های اقلیمی سازمان های جهانی مورد استفاده قرار می گیرد. این فعالیت ها نشان می دهد زنان ایرانی نه تنها در سطح ملی، بلکه در سطح بین المللی نیز در تولید دانش نقش آفرین هستند.
در کنار این فعالیت ها، برخی از این زنان در توسعه اختراعات و فناوری های نوین نیز نقش مستقیم داشته اند. از جمله، تیم پژوهشی دکتر نگار محقق در DeepMind در طراحی الگوریتمی مشارکت داشته که مصرف انرژی مراکز داده را تا ۳۰ درصد کاهش می دهد. دکتر نازنین رحیمی در Cisco در توسعه یک پروتکل رمزنگاری سبک وزن برای دستگاه های اینترنت اشیا نقش داشته که اکنون در برخی محصولات تجاری استفاده می شود. پژوهش های دکتر نسرین مصطفوی در Max Planck به ساخت نمونه اولیه یک حسگر کوانتومی فوق دقیق کمک کرده است. همچنین پروژه های پریسا نادری در Google X در توسعه فناوری های ارتباطی کم مصرف و سیستم های واقعیت افزوده کاربردی بوده است. این دستاوردها نشان می دهد زنان ایرانی نه تنها در پژوهش و مدیریت، بلکه در خلق فناوری های جدید نیز نقش مؤثر دارند.
فناوری برای زنان ایرانی تنها ابزار حرفه ای نیست؛ بلکه به ابزاری برای روایت گری و مقاومت تبدیل شده است. در سال های اخیر، زنان ایرانی با استفاده از شبکه های اجتماعی و ابزارهای دیجیتال توانسته اند روایت های خود را از رویدادهای اجتماعی و سیاسی ثبت و منتشر کنند. نقش زنان در مستندسازی دیجیتال و مبارزه با سانسور در جریان اعتراضات اخیر، نشان داد که فناوری چگونه می تواند به ابزاری برای تقویت صدای زنان تبدیل شود و پیام آنان را به جهان برساند.
با وجود این دستاوردها، زنان ایرانی در حوزه فناوری همچنان با چالش هایی مانند تبعیض جنسیتی، محدودیت در دسترسی به فرصت های مدیریتی، مهاجرت اجباری برای ادامه پژوهش و کمبود حمایت مالی روبه رو هستند. با این حال، روندهای موجود نشان می دهد که زنان ایرانی توانسته اند با وجود این موانع، جایگاه خود را در عرصه فناوری تثبیت کنند و به عنوان بخشی از نیروی محرکه توسعه علمی کشور شناخته شوند. نسل جدید دختران ایرانی که امروز در مدارس، دانشگاه ها و دوره های آنلاین با علوم کامپیوتر، رباتیک و هوش مصنوعی آشنا می شوند، آینده متفاوتی را رقم خواهند زد. دسترسی گسترده تر به منابع آموزشی جهانی و حضور الگوهای موفق زن ایرانی، زمینه ساز شکل گیری نسلی است که می تواند مرزهای علمی و فناورانه ایران را جابه جا کند.
در مجموع، حضور زنان ایرانی در فناوری و علوم نوین اکنون به مرحله ای رسیده که می توان آن را یکی از ستون های اصلی توسعه علمی و فناورانه ایران دانست؛ حضوری که نه تنها در داخل کشور، بلکه در شرکت ها و دانشگاه های پیشرو جهان نیز قابل مشاهده است و آینده ای روشن تر را نوید می دهد. ادامه دارد…
