شجریان: سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران – قسمت شانزدهم

نویسنده: سید سعید زمانیه شهری

فصل سوم سلسله مقالات شجریان، سروش مردم، فردوسی موسیقی ایران

۲) سازهای زهی موسيقی محلی نواحی مختلف ايران (آذربايجان):

الف) ساز عاشیقی يا قوپوز :

سازی که امروزه در دست عاشیق های آذربایجان دیده می شود، « ساز » نام دارد و به ساز عاشیقی نیز معروف است. ظاهراً سازی که اوزانهای قدیم (اجداد عاشیق های کنونی ) می نواخته اند، « قوپوز» یا «چگور » نام داشته است. تمرکز اصلی این ساز اگرچه در آذربایجان شرقی و غربی و جمهوری آذربایجان است، اما در استان های اردبیل، زنجان، همدان و قزوین نیز حضوری قابل توجه دارد. ساز عاشیقی از خانواده سازهای زهی مضرابی ( زخمه ای ) مقید است که با مضراب نواخته می شود و در رده بندی سازها در گروه زه صداهای مضرابی قرار می گیرد.

ویژگی‌های ظاهری و ساختاری ساز عاشیقی: ساز عاشیقی کاسه طنینی بزرگی و به شکل تقریباً نیمه گلابی و دستهای طویل دارد و روی دهانه کاسه با صفحه چوبی پوشیده شده است. عدد ۹ در سنت موسیقی عاشیقی آذربایجان اهمیت زیادی دارد.

ساز عاشیقی کاسه ای، ۹ تژکه، ۹ وتر، ۹ گوشی و ۹ دستان دارد. امروزه به این ترکیبهای ٩ تایی در ساختمان ساز کمتر توجه می شود و تعداد دستان ها افزایش یافته و تعداد ترکه ها به ۱۱ تا ۱۳ قطعه رسیده اند. تعداد وترها نیز کاهش یافته و به ۷ یا ۸ وتر رسیده اند. ساز عاشیقی به شکل سنتی، ۹ وتر دارد که در سه ردیف سه تایی در کنار هم قرار می گیرند. سازهای متداول در آذربایجان شرقی امروزه ۸ وتر ( ۳ + ۲ + ۳ ) و در آذربایجان غربی ۷ وتر ( ۳ + ۱ + ۳ ) دارند. به تعداد وترها، در انتهای دسته، گوشی وجود دارد. در سازهای قدیمی، دسته از طریق یک قسمت رابط به نام « بچه » یا « برچک» به کاسه متصل می شده است.
تعداد دستان ها در قدیم ۹ و امروزه ۱۴ تا ۱۶ عدد است. برخی تک نوازان سازهایی با ۱۹ تا ۲۲ دستان دارند. سیم گیر، خرک، شیطانک و مضراب از دیگر اجزای ساز عاشیقی هستند.

  آداب فرهنگی و آیین ملی در ایران باستان – قسمت 17

کوک ساز عاشیقی: ساز عاشیقی با کوک های مختلفی نواخته می شود. عاشیق هایی که تکنیک نوازندگی پیشرفته تری دارند و نیز تک نوازها از کوکهای متنوع تری استفاده می کنند.

دستان بندی ساز عاشیقی :
دو روش مختلف دستان بندی در ساز عاشیقی وجود دارد که اختلافشان در تعداد دستان هاست. در قدیم این ساز، ۹ دستان داشت و امروزه حدود ۱۶ دستان دارد و تک نوازان از سازهایی با ۱۹ تا ۲۲ دستان استفاده می کنند.

الف ـ دستان بندی ساز عاشیقی ـ ایمران حیدری ( آذربایجان شرقی ـ تبریز ) دستان بندی قدیم

ب- دستان بندی ساز عاشیقی ـ محمدحسین دهقان ( آذربایجان غربی ـ ارومیه ) دستان بندی جديد

ساختار اصلی مقام ها یا « هاواها » ی عاشیقی با ۹ دستان اجرا می شود، اما برای اجرای برخی تزیین ها، ۱۶ دستان مورد نیاز است. تک نوازان برجسته برای اجرای تزیین های بیشتر یا اجرای مقامات آذربایجانی که خارج از حوزه موسیقی عاشیقی است به سازهایی نیاز دارند که بیش از ۱۶ دستان داشته باشند.

تکنیک های اجرایی ساز عاشیقی:

اگرچه تکنیک های اجرایی ساز عاشیقی عموماً در نیم قرن گذشته پیشرفت چندانی نداشته اند، اما در چند دهه اخیر تحت تأثیر پیشرفت این تکنیک ها در جمهوری آذربایجان توسط نوازندگانی چون عدالت نصيب أف، تک نوازان این ساز نیز در آذربایجان ایران به تکنیک های پیشرفته ای دست یافته اند. مضراب های سوروتمه، شبیه به مضراب خراش در برخی سازهای ایرانی و شاخص ترین مضراب در ساز عاشیقی هستند. ریز و دراب از مهمترین تکنیک های دست راست هستند و کنده کاری، پنجه کاری، و ویبراسیون عرضی، ویبراسیون طولی ( به ندرت )، ويبراسيون با لرزاندن و تکان دادن کاسه ساز در بغل و گلیساندو، از عمده ترین تکنیک های دست چپ به شمار می روند.

موارد و نوع استفاده ساز عاشیقی:

ساز عاشیقی مهمترین ساز در فرهنگ موسیقی عاشیقی آذربایجان است و توسط عاشیق که خود خواننده نیز هست نواخته می شود. البته در شیوه های جدید، تک نوازهایی ظهور کرده اند که غالباً آواز نمی خوانند. در شیوه سنتی، ساز، آواز را همراهی می کند، اما اصولاً در فرهنگ موسیقی عاشیقی، آواز غالب است.
در آذربایجان شرقی، بالابان و دایره، ساز و خواننده را همراهی نمی کند. عمده ترین موارد اجرای موسیقی عاشیقی، مجالس عروسی و شادمانی و قهوه خانه ها هستند. در آذربایجان همیشه قهوه خانه هایی وجود دارند ـ معروف به قهوه خانه های عاشیقلار که در آنها عاشیق ها به اجرای موسیقی می پردازند.

  فردوسی، حکیم طوس، طبیب زبان پارسی - قسمت 16

جنس و مواد به کار رفته در ساختمان ساز عاشیقی:

کاسه طنینی و صفحه: چوب توت،چوب های زردآلو، راش ، بلوط

دسته و گوشی‌ها: چوب های گردو، شمشاد، آزاد – شیطانک: استخوان شاخ گاو، روتومول ( نوعی ماده مصنوعی)

سیم گیر: استخوان شاخ گاو، روتومول

خرک: چوب های سخت، گردو، زردآلو، فوفل

وترها: سیم فولادی سفید

دستان‌ها: زه  در قدیم)، سیم نایلونی

مضراب: پوست درخت گیلاس، پلاستیک نرم

ب) تار آذربایجانی: تار آذربایجانی مهمترین ساز در اجرای مقامات آذربایجان است. مقامات مجموعه ای منظم و نسبتاً مدون از نغمه ها، مقام ها و گوشه های مختلف است که به ردیف دستگاهی موسیقی ایران شبیه است و می توان گفت با ردیف موسیقی فارسی ریشه های مشترک دارد. بر اساس برخی مدارک، تار آذربایجانی حاصل تغییراتی است که روی تار پنج سیم فارسی ایجاد شده اند. تار فارسی حداقل در قرن هجدهم میلادی در ارمنستان، آذربایجان، قفقاز و تاجیکستان که در گذشته در قلمرو سیاسی ایران قرار داشتند رایج بود و در همین قرن، نوازنده و موسیقی دانی به نام میرزا صادق اسداغلو ( صادق جان ) در شهر شوشا كه در ناحیه قره باغ واقع است، تار آذربایجانی را با ایجاد تغییراتی روی تار فارسی به وجود آورد. تار آذربایجانی از خانواده سازهای زهی مضرابی ( زخمه ای ) مقید است که با مضراب نواخته می شود و در رده بندی سازها در گروه زه صداهای مضرابی قرار می گیرد.

* ویژگی‌های ظاهری و ساختاری تار آذربایجانی: کاسه طنینی تار آذربایجانی مانند تار فارسی است و از دو قسمت کاسه بزرگ و کاسه کوچک یا نقاره تشکیل شده است. کاسه طنینی، یکپارچه است و در مقایسه با تار فارسی، کوچک تر و کم حجم تر، و پشت آن بر خلاف تار فارسی نسبتا صاف و تخت است. حجم کمتر و تخت بودن پشت کاسه این امکان را به نوازنده می دهد تا آن را هنگام نواختن به راحتی روی سینه خود قرار دهد. دهانه کاسه و نقاره در مقایسه با تار فارسی بازتر است و روی آنها پوست کشیده می شود. دسته ساز در زایده کوتاهی که از نقاره خارج شده است فرو می رود. روی دسته ۲۲ تا ۲۴ دستان بسته می شوند و در انتهای آن سرپنجه قرار دارد که محل گوشی هاست. در سرپنجه ۹ گوشی وجود دارد ( ۶ گوشی بزرگ و ۳ گوشی کوچک ). تار آذربایجانی ۱۱ وتر دارد که ۶ وتر آن، وترهای اصلی هستند. چهار وتر به سیم های زنگ ( جینگنه ) معروف هستند که دو به دو، به صورت همصدا کوک می شوند و هر دو وتر به یک گوشی متصل اند. بنابراین برای چهار سیم ز م زنگ ، ۲ گوشی وجود دارد. تنها گوشی باقی مانده مربوط به سیم باس است. ۶ وتر اصلی در سه گروه دوتایی با نام های سفید، زرد و بم تقسیم می شوند. این ساز ۴ شیطانک دارد که اولی شیطانک اصلی است و در محل اتصال دسته به سرپنجه قرار دارد و از روی آن ۶ وتر اصلی عبور می کنند. دومی شیطانک فرعی سیم باس است که به شیطانک اصلی متصل است. دو شیطانک فرعی دیگر، محل عبور سیم های زنگ هستند. مضراب تار آذربایجانی قطعه ای از جنس شاخ گاومیش یا مواد مصنوعی است که بر خلاف تار فارسی فاقد موم است.

  زندگی در ساکرامنتو - قسمت سوم

و… تا ساز هست و آواز هست، شاگردان مکتبت، به نامت و با یادت، صبوح ها پر می کنند و قدح ها خالی.

ساقیا…، سرو چمان…، قدحت پُر مِی باد.

دیدگاهتان را بنویسید

هم‌اکنون عضو خبرنامه پیام جوان شوید



همراهان پیام جوان