نویسندگان: پروفسور دکتر سید سعید زمانیه شهری MD و پرفسور دکتر سونیا سیدالحسینی MD
ادامه روش های تشخیصی
ماه گذشته به بررسی علایم و نشانه های بیماری التهابی روده و برخی از راه های تشخیص آن پرداختیم. اکنون به ادامه روش های تشخیصی می پردازیم.
بررسی عفونت ها: از آنجا که برخی عفونت های روده ای می توانند علائمی مشابه بیماری های التهابی روده ایجاد کنند، آزمایش مدفوع
و بررسی عوامل عفونی در فرایند تشخیصی اهمیت دارد. در راهنماهای به روزشدهٔ کولیت اولسراتیو نیز بر افتراق علل عفونی هنگام ارزیابی بیماری تأکید شده است.
کولونوسکوپی: کولونوسکوپی یکی از مهم ترین روش های ارزیابی بیماری های التهابی روده است. این روش امکان مشاهدهٔ مستقیم موارد زیر را فراهم می کند: زخم ها، خونریزی، التهاب، تغییرات عروقی مخاط، پولیپ های التهابی، تنگی ها، و …
نمونه برداری از نواحی مختلف روده نیز برای بررسی میکروسکوپی انجام می شود.
آندوسکوپی قسمت فوقانی دستگاه گوارش: در شرایط خاص، بررسی مری، معده و دوازدهه می تواند در ارزیابی گسترهٔ بیماری یا افتراق بیماری کرون از سایر اختلالات مورد استفاده قرار گیرد.
تصویربرداری مغناطیسی و سی تی اسکن اختصاصی روده: در بیماری کرون، تصویربرداری مقطعی می تواند وضعیت دیوارهٔ روده، التهاب، تنگی، مسیرهای غیرطبیعی و آبسه را بررسی کند. تصویربرداری مغناطیسی اختصاصی روده به ویژه امکان ارزیابی رودهٔ باریک را بدون استفاده از پرتوهای یون ساز فراهم می کند.
سونوگرافی روده ای: سونوگرافی روده در سال های اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این روش امکان بررسی ضخامت دیوارهٔ روده، عروق، بافت های اطراف روده و برخی تغییرات التهابی را فراهم می کند و بدون استفاده از پرتوهای یون ساز است.
راهنمای کالج آمریکایی گوارش در سال های اخیر، سونوگرافی روده ای را به عنوان یکی از ابزارهای غیرتهاجمی ارزیابی بیماری های التهابی روده مورد تأکید قرار داده است.
تازه های حوزهٔ فناوری در بیماری های التهابی روده
-تحولات فناورانه در بیماری های التهابی روده در سال های اخیر از تشخیص صرفاً بالینی به سمت اندازه گیری کمی التهاب، تشخیص مولکولی، تصویربرداری هوشمند و پزشکی داده محور حرکت کرده است.
سونوگرافی پیشرفتهٔ روده: سونوگرافی روده ای یکی از مهم ترین فناوری های تشخیصی و پایشی در حال گسترش است. این روش می تواند ضخامت دیوارهٔ روده، افزایش جریان خون و برخی تغییرات بافت های اطراف روده را نشان دهد. مزیت فناورانهٔ مهم آن، غیرتهاجمی بودن و نداشتن پرتو یون ساز است. در راهنمای جدید کالج آمریکایی گوارش، سونوگرافی روده ای در کنار سایر روش های تصویربرداری به عنوان ابزاری برای ارزیابی التهاب روده جایگاه رسمی تری پیدا کرده است.
هوش مصنوعی : هوش مصنوعی در حال ورود به حوزهٔ تحلیل تصاویر آندوسکوپی است. الگوریتم ها می توانند برای شناسایی و اندازه گیری موارد زیر آموزش داده شوند: شدت التهاب مخاط، زخم ها، تغییرات سطح مخاط، ضایعات پیش سرطانی و …
بااین حال، یکی از مسائل مهم فناوری های هوش مصنوعی، تفاوت عملکرد الگوریتم در تصاویر منتخب پژوهشی با تصاویر حاصل از درون بینی های واقعی و کامل است. پژوهش های جدید نیز بر اهمیت ارزیابی مدل ها در شرایط نزدیک به کاربرد واقعی تأکید کرده اند.
نشانگرهای زیستی مولکولی: پژوهشگران در حال بررسی طیف وسیعی از نشانگرهای مولکولی هستند، از جمله:
های غیر کد کننده، و یا کوچک و پروتین های التهابی و RNA مواد حاصل از سوخت وساز سلولی، نشانگرهای تغییرات اپی ژنتیکی و دی ان ای میکروبی.
هدف علمی این حوزه، شناسایی الگوهای زیستی مرتبط با شروع، شدت و نوع بیماری است.
توالی یابی تک سلولی: توالی یابی تک سلولی امکان بررسی سلول های منفرد موجود در بافت روده را فراهم کرده است.
این فناوری می تواند تفاوت میان جمعیت های مختلف سلولی، از جمله موارد زیر، را مشخص کند:
لنفوسیت ها، جانت سل ها، سلول های پوششی، فیبروبلاست ها، سلول های دندریتیک.
نتیجهٔ این تحقیقات، درک دقیق تر از این موضوع است که التهاب بیماری های التهابی روده صرفاً یک پاسخ عمومی نیست، بلکه از تعامل زیرگروه های متعدد سلولی تشکیل می شود.
بررسی فضایی فعالیت ژن ها: یکی از فناوری های جدیدتر، بررسی فضایی فعالیت ژن هاست که علاوه بر بررسی فعالیت ژن ها، مشخص می کند این فعالیت در کدام قسمت از بافت رخ داده است. این فناوری می تواند ارتباط مکانی میان سلول های ایمنی، سلول های پوششی روده و مناطق آسیب دیدهٔ روده را بررسی کند.
بررسی مواد حاصل از سوخت وساز و پروتئین ها: بررسی الگوی مواد حاصل از سوخت وساز و پروتئین های موجود در خون، مدفوع یا بافت روده می تواند الگوهای مولکولی مرتبط با التهاب را آشکار کند. این حوزه ها در حال ایجاد تصویری دقیق تر از تفاوت های زیستی میان بیماران مبتلا به بیماری کرون و کولیت اولسراتیو هستند.
فناوری های مربوط به مجموعهٔ میکروارگانیسم های روده: توالی یابی نسل جدید امکان بررسی هم زمان هزاران گونهٔ میکروبی را فراهم کرده است. علاوه بر باکتری ها، پژوهش های جدیدتر به نقش موارد زیر نیز توجه دارند: ویروس های روده ای، قارچ ها، ماکروفاژها. در نتیجه، مفهوم مجموعهٔ میکروارگانیسم های روده از یک مجموعهٔ سادهٔ باکتریایی به یک زیست بوم پیچیدهٔ میکروبی گسترش یافته است.
حسگرهای زیستی و فناوری های مربوطه: یکی از حوزه های آینده محور در فناوری بیماری های التهابی روده، توسعهٔ حسگرهایی است که بتوانند تغییرات زیستی مرتبط با التهاب را در طول زمان اندازه گیری کنند. گزارش های فناوری مرتبط با بیماری های التهابی روده، توسعهٔ حسگرهای زیستی قابل کاشت یا پوشیدنی، فناوری های تصویربرداری مولکولی و سامانه های تحلیل داده را از حوزه های مهم پژوهشی آینده معرفی کرده اند.
هوش مصنوعی چندوجهی: نسل جدید سامانه های هوش مصنوعی می تواند داده های مختلف را به طور هم زمان تحلیل کند؛ برای مثال: تصاویر درون بینی + آزمایش خون + کالپروتکتین + علائم بالینی + اطلاعات ژنتیکی + پروندهٔ پزشکی
ترکیب این داده ها ممکن است در آینده به شناسایی الگوهای پیچیدهٔ بیماری کمک کند.
تشخیص سریع و در محل: یکی از مسیرهای مهم فناوری، توسعهٔ روش هایی است که بتوانند نشانگرهای التهابی یا مولکولی را در زمان کوتاه و با تجهیزات ساده تر اندازه گیری کنند. این حوزه در حال حرکت از آزمایشگاه های متمرکز به سمت روش های تشخیصی سریع و قابل انجام در محل است.
به طور خلاصه بیماری های التهابی روده مجموعه ای از اختلالات مزمن و پیچیده هستند که مهم ترین انواع آن ها بیماری کرون و کولیت اولسراتیو محسوب می شوند. این بیماری ها نتیجهٔ یک علت منفرد نیستند، بلکه از تعامل زمینهٔ ژنتیکی، اختلال سد مخاطی، تغییرات مجموعهٔ میکروارگانیسم های روده، عوامل محیطی و پاسخ نامتناسب دستگاه ایمنی ایجاد می شوند.
سازوکار ایجاد بیماری های التهابی روده شامل فعال شدن سلول های ایمنی، افزایش تولید مواد پیام رسان التهابی، تغییر عملکرد سلول های پوششی روده، اختلال در مجموعهٔ میکروارگانیسم های روده و ایجاد آسیب بافتی است. در بیماری کرون، التهاب می تواند تمام ضخامت دیوارهٔ روده را درگیر کند، درحالی که کولیت اولسراتیو عمدتاً به مخاط و زیرمخاط رودهٔ بزرگ محدود می شود.
تظاهرات بالینی شامل اسهال، درد شکمی، خونریزی گوارشی، کاهش وزن، خستگی و تظاهرات خارج روده ای است. عوارض نیز می توانند از کم خونی و سوءجذب تا تنگی، انسداد، فیستول، آبسه و افزایش خطر سرطان رودهٔ بزرگ و راست روده متغیر باشند.
تشخیص بیماری بر پایهٔ مجموعه ای از اطلاعات بالینی، آزمایش های خون و مدفوع، کالپروتکتین، درون بینی، نمونه برداری بافتی و تصویربرداری انجام می شود.
تحولات اخیر، به ویژه سونوگرافی روده ای، نشانگرهای زیستی مولکولی، هوش مصنوعی، درون بینی هوشمند، توالی یابی تک سلولی، بررسی فضایی فعالیت ژن ها، بررسی مواد حاصل از سوخت وساز، بررسی پروتئین ها و فناوری های مربوط به مجموعهٔ میکروارگانیسم های روده، در حال تغییر نحوهٔ مطالعه و شناسایی زیستی بیماری های التهابی روده هستند.
راهنماهای تخصصی منتشرشده در سال های اخیر نیز جایگاه ابزارهای غیرتهاجمی، از جمله کالپروتکتین و سونوگرافی روده ای، را در ارزیابی بیماری برجسته تر کرده اند.
ادامه در مقاله ماه آینده…
