نویسنده و پژوهشگر: علی تیموری
مصطفی کمال پورتراب سال ۱۳۰۳ در تهران به دنیا آمد. پدرش از افسران نظامی شوروی بود که بعد از انقلاب اکتبر سال ۱۹۱۷ به ایران آمد و ازدواج کرد. فرزند اول خانواده بود و در پنج سالگی، پدرش یک فلوت برایش خرید و مصطفی با آن برای بچه های محله آهنگ هایی را که شنیده بود می نواخت. پس از آموختن مقدمات موسیقی سال ۱۳۱۸ وارد دوره شش ساله متوسطه هنرستان عالی موسیقی شد و تا سال ۱۳۲۴ که مدرک دیپلم را دریافت کرد، سازهای متنوعی نظیر فاگوت را از یاروسلاوبیزا، ویولن را از حشمت سنجری و عطالله خادم میثاق و تار را از موسی معروفی فرا گرفت. وی هم چنین تئوری موسیقی ایرانی را نزد روح الله خالقی آموخت و در فراگیری آواز گروهی از آموزش های روبیک گریگوریان و در سرایش از آموزش های فریدون فرزانه و پاتما گریان استفاده کرد.
بعد از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران، کمال پورتراب به تدریس هارمونی و کنترپوان به صورت خصوصی ادامه داد و پس از گذشت چند سال، به عنوان استاد دانشکده موسیقی دانشگاه هنر و دانشگاه آزاد نیز به صورت رسمی در این زمینه تدریس کرد. وی چندین قطعه موسیقی خلق کرده و چند کتاب نیز نوشته یا ترجمه کرده است. یکی از پرفروش ترین آثار او کتابی به نام تئوری موسیقی است که تا سال ۱۳۹۳ به چاپ پنجاه و سوم رسید.
پورتراب، فراگیری این هنر را به طور جدی از ۱۵ سالگی در ۱۳۱۸ خورشیدی در هنرستان عالی شروع کرد و در ۱۳۲۴ خورشیدی به پایان رساند. در این دوره، ریاست هنرستان بر عهده غلامحسین مین باشیان و همزمان با آمدن ۱۲ تن از بهترین استادان این هنر از چکسلواکی و بلژیک به هنرستان بود. در حقیقت می توان گفت آن دوره، درخشان ترین دوره هنرستان عالی بود. او علاوه بر فراگیری موسیقی کلاسیک در همین دوران با موسیقی ایران نیز آشنا شد و آن را فرا گرفت و البته از نواهای روز اجتماع خود هم چندان بی اطلاع نبود و فعالیت هایی در این زمینه نیز داشت. نخستین تصویر چاپ شده از کمال پورتراب مربوط به پشت جلد اول «مجموعه ترانه ها و تصنیف های پرویز خطیبی» در ۱۳۲۶ خورشیدی است.
مصطفی پورتراب در سال 1330 که دورۀ عالی آهنگسازی در هنرستان افتتاح شد در کلاس استادان بسیاری مانند حسین ناصحی، فریدون فرزانه، گیتی امیر خسروی، امانوئل اصلانیان، فؤاد روحانی و دکتر مهدی برکشلی به تحصیل در رشته آهنگسازی پرداخت و پایان نامه تجزیه و تحلیل موسیقی باستانی را به عنوان (ربع پرده در موسیقی ایرانی) زیر نظر دکتر برکشلی و پایان نامه رشته آهنگسازی را با یک سمفونیک همراه با قطعات دیگری مانند چند ویولن و پیانو زیر نظر پروفسور هایموتویبر پس از 9 سال تحصیل در دروۀ عالی هنرستان عالی موسیقی به پایان رسانید و با احراز مرتبه اول در آهنگسازی فارغ التحصیل شد. در سال 1340 ضمن تدریس در هنرستان های موسیقی به رهبری ارکستر شماره 4 فرهنگ و هنر منصوب شده و در سال 1347 با استفاده از بورس دولت فرانسه به پاریس رفت و ضمن شرکت در کلاس های سلفژ و هارمونی پاریس با گذراندن کنکور در دوره دکترای موزیکولوژی دانشگاه سوربن زیر نظر پرفسور ژاک شایه رئیس انستیتوی موزیکولوژی پذیرفته شد و در کلاس های این انستیتو مشغول تحصیل و تحقیق شد. ضمناً از کلاس های فورم آنالیز و کمپوزیسیون استاد نادیا بولانژه بهره گرفت و پس از پایان دوره بورس به منظور ادامه تدریس در هنرستان های عالی موسیقی به ایران بازگشت. از سال 1347 به مدت چهار سال نزد پرفسور توماس استاد موسیقی دانشگاه وین به تحصیل آهنگسازی ادامه داد و در سال 1350 با تأسیس دوره عالی در هنرستان موسیقی ملی به ریاست آن هنرستان منصوب شد. وی مدت 2 سال نیز سمفونیک سنت ایرانی برای ارکستر زهی و چند قطعه برای گروه کُر آکاپلا بر مبنای چند رباعی از خیام تصنیف کرد. در سال 1354 بنا به دعوت یکی از رؤسای کنسرواتوارهای اتحاد جماهیر شوروی به اتفاق دکتر مهدی برکشلی به مناسبت یکهزار و صدمین سال ولادت فیلسوف بزرگ و موسیقیدان ایرانی ابونصر فارابی به کشور اتحاد جماهیر شوروی دعوت شد. در این سفر قطعاتی از ساخته های ایشان اجرا گردید و سوئیت هفت پیکر او در اختیار مقامات هنری قرار گرفت تا برای اجرا آماده گردد.
در یکی از یادداشتهای دکتر برکشلی آمده:
” در این سفر، مصطفی پورتراب طی یازده سخنرانی که در زمینه موسیقی غربی و شرقی در کنسرواتوار تاشکند و در زمینه دستگاههای موسیقی ایرانی ایراد نمود، مورد تحسین قرار گرفت که خود شاهد و ناظر آن بودم و همچنین سخنرانی در انستیتو تحقیقات موسیقی شناسی ایران تحت عنوان جاذبه صداها و تحول آن از قیام تا کنون که بسیار جالب توجه بود.”
در سال 1356 در نتیجه بررسی هیئت استادان بلژیکی و فرانسوی که به منظور ارزشیابی هنری مدرسین هنرستان عالی موسیقی به تهران دعوت شده بودند و در کمیسیون مرکب از هنرمندان ایرانی مانند راون هاکوپیان، دکتر تقی مسعودیه، فرهاد مشکات به مرتبه استادی دست یافت و در سال 1359 در گروه 2 استادی بازنشسته شد. او ضمن کار تدریس از سال 1334 تا 1359 در هنرستان های عالی موسیقی بطور مستمر در دانشکده هنرهای زیبایی دانشگاه تهران عهده دار تدریس سلفژ، هارمونی، کنترپوان و همچنین ریاست هنرکده موسیقی ملی، دبیرکل کمیته ملی موسیقی در یونسکو، عضو کمیته موسیقی شورای ارزشیابی هنری شورای عالی فرهنگ و هنر، عضو کمیته برنامه ریزی وابسته به شورای هماهنگی دانشگاه هنر، عضو شورای ژنس موزیکال، عضو شاخه واژه گزینی آکوستیک و موسیقی گروه تخصصی فیزیک، عضویت در هیئت ممیز وزارت علوم و آموزش عالی بود. مصطفی پورتراب دارای مقالات متعدد و ترجمه های فراوانی است که در مجلات موزیک ایران و موسیقی، مجله ژنس موزیکال در مدت 25 سال به چاپ رسیده است و نیز صاحب تصنیفات و کتابهای متعددی است به این شرح:
1- تئوری و آکورد شناسی موسیقی، 2- کتابهای هارمونی، 3- ترجمه موسیقی مدرن آمر موریس لورو، 4- ترجمه کنترپوان یک جلد، 5- هماهنگی کیتسون در 3 جلد، 6- ترجمه قواعد هارمونی اثر شوئنبرگ یک جلد، 7- ترجمه کنترپوان مارسل دوپر، 8- ترجمه هارمونی مدرن اثر ایگلفیلد هال.
مصطفی پورتراب، استاد بزرگ و فرزانه ای که بدون تظاهر و دور از هر گونه خودنمایی در سنین بازنشستگی هم برای پیشرفت فرهنگ و هنر صوتی وطنش ایران می کوشد و تا پایان عمر به تدریس پیانو و تعلیم و تربیت هنرجو ادامه داد. وی مواقع فراغت را نیز به تحقیق در ویژگی های موسیقی ایرانی مشغول می کرد.
کتاب جامع چند زبانه موسیقی چاپ شده و در دسترس عموم است. به هر حال بدون شک مصطفی پورتراب یکی از بزرگترین اساتید موسیقی ایران است و بسیاری از نوازندگان و آهنگسازان از شاگردان او بودند. مصطفی پورتراب متأسفانه در سال 2016 میلادی به ابدیت پیوستند. یادش گرامی باد
